Eski Bir Osmanlı Şehrine
    Yeni Düşler Gördürmek

Bursa Yazıları

                                                                                                                                  
                                                                                                            Prof. Dr. Necmi Gürsakal

   Bursa’yı en iyi şekilde nasıl anlatabiliriz? Kırlaşmış saçları ile yıkık, ahşap bir sarayın kalıntılarında gezinerek, şehzade cenazelerinin gelmesini bekleyen bir masal sultanı olarak mı? (Ahmet Hamdi Tanpınar böyle anlatıyor). Yok, ABD’nin otomotiv endüstrisi merkezi Detroit’e benzeyen bir kent olarak mı? (Zaman zaman medya böyle anlatıyor) 16. ve 17. Yüzyılda dünya ekonomi tarihinin en önemli şehirlerinden biri ve ipek ticaretinin merkezi olarak mı? Yine o dönemde altınlı gümüşlü kumaşların dokunduğu bir şehir olarak mı? (Tarih kitapları böyle anlatıyor) Hanlar Bölgesi ve Cumalıkızık’ın UNESCO dünya mirası listesine girmesini istiyorsak, belki bunların tümü önemli. Bunlar Bursa’yı zaman içinde bir film şeridi gibi anlatan görüntüler. Ancak, geleceğe dönük bir şeyler yapmak için öncelikle bu bölgeye ilişkin algıyı iyi yönetebilmemiz gerekir. Hanlar Bölgesi ve Cumalıkızık’ı yaşatarak korumak istiyorsak, işin içinde insan en önemli unsur olarak karşımıza çıkar. O zaman bugünün Bursa’sı ve bugünün insanının algılayışı önem kazanıyor. “Yaşatarak korumak” için tarihle pek ilgisi olmayan, TV dizilerini, şovu, hamburgeri ve alışveriş merkezlerini seven bir insan tipini gözden uzak tutmamız mümkün değil. En azından böyle bir insan tipinin oransal olarak öneminin farkında olmalıyız. Bu bölgeye yeni işlevler yüklerken hedef kitleyi, bunun içinde yer alacakları iyi tanımlamalı, iyi bir şekilde analiz etmeliyiz. Diğer yandan, Cumalıkızık için geliştirilecek her türlü “yaşatarak koruma” önerisinin, Cumalıkızık köylülerinin bilgi, beceri, eğitim, gelir düzeylerini göz önüne alarak yapılmasının yararlı olacağını; köydeki insan kaynağı ne kadar iyi incelenir ve bilinirse, bunları veri olarak alan çözümlerin o ölçüde başarılı olacağını düşünebiliriz.

   Bazı Veriler
   “250 Büyük Firma” araştırması sonuçlarına göre, 2007 yılında otomotiv ana ve yan sanayinde çalışanların sayısı
tekstil ve konfeksiyon sektöründe çalışanların sayısını geçiyor. Yine 250 büyük firma içinde otomotiv ana ve
yan sanayindeki firma sayısı, tekstil ve konfeksiyon sanayindeki firma sayısını aşıyor. Kısaca, 2007 yılında Osmanlı döneminden beri Bursa’da sürmekte olan tekstil ağırlıklı yapı yerini otomotiv ana ve yan sanayine bırakıyor. 2011 yılında Bursa’nın ihracatına baktığımızda Tekstil hammaddeleri, hazır giyim ve konfeksiyon sektörlerinin toplam Bursa ihracatı içindeki payı yüzde 14 iken; taşıt araçları ve yan sanayi sektörünün payı yüzde 60. BTSO tarafından yapılan Bursa’daki “250 Büyük Firma” araştırmasının sonuçlarına göre firmaların yüzde 20’sinin toplam cironun yüzde 80’ine sahip olduğunu görüyoruz. Son yıllarda iki büyük otomotiv firması toplam cironun üçte birini, geriye kalan 248 firma ise üçte ikisine sahip olmuş. Demek ki otomotiv ana ve yan sanayi artık Bursa için bir lokomotif. Şüphesiz sanayileşme, o eski kendi içine kapalı Bursa’ya sermaye getirmenin ve istihdam olanakları oluşturmanın yanında, çevre kirliliğinden trafik sorununa kente yeni olumsuz boyutlar da ekliyor. Ciro, brüt katma değer, ihracat, öz sermaye ve dönem karı değişkenleri için Bursa’nın 250 büyük firmasının değerlerini, İSO’nun 500 büyük firmasının değerlerine oranları 1997’den günümüze azalma eğiliminde. Bunun anlamı, Bursa nüfus olarak ülkenin dördüncü büyük kenti ama Bursa’nın İstanbul’a göre önemi azalıyor. Antalya, Konya, Adana gibi kentlerdeki gelişmeleri göz önüne aldığımızda; Bursa’nın önem kaybı içinde olduğunu görebiliriz. Hava yolu sorunu neden çözülemiyor? Eğer Bursa turist gelmesini istiyorsa hava alanı sorununu çözmek zorunda. Ancak Bursa, yıllardan beri bir türlü bu sorunu çözemiyor. Sayısız yerel yönetici, değişik
siyasi parti geldi geçti ama sorun yerinde duruyor. Belki de bu sorun yöneticilerin becerisi ile ilgili bir sorun değil.
Önlemler, destekler bir türlü kar etmiyor . Yoksa sorunun çözülememesinin nedeni, kentin İstanbul’a yakınlığı olmasın? Günümüzde Bursa, İstanbul’un güney ucundaki büyük bir bölgesi, adeta bir ilçesi haline geldi. Bursa’nın sorunlarını İstanbul’dan bağımsız düşünmenin anlamı yok. Soruna bir de bu açıdan bakmalıyız.

   Hanlar Bölgesi Önemini Ne Zaman Kaybetti?
  
1960 yılına kadar Hanlar Bölgesi Bursa’nın kalbiydi ama 1958 yılındaki büyük yangın ve Or ganize Sanayi Bölgesi
ile sanayileşmenin başlaması bu bölgenin önemini yitirmesine neden oldu. Çarşı yangını olgunlaşan koşulların tetikleyici oldu ve Hanlar Bölgesi işlevsel önemini kaybetti. 1960-2012 arasındaki yaklaşık yarım asırlık dönemde bu bölge, önem kazanmadı kaybetti. Elbette Koza Han’ı gezen İngiltere Kraliçesi için bu bölge her zaman önemli ve önemini hiç de kaybetmeyecek. Ekonomi tarihini bilerek bu bölgeyi gezen biri için bu her zaman böyle. Ancak şu bir gerçek ki, bu bölgede iş yapan ve gezenlerin çoğu tarih ile ilgili değiller ve günlük işleri ile uğraşıyorlar.
   Cumalıkızık’ta veya Hanlar Bölgesi’nde bir TV dizisi yapılsa, o zaman buraları önem kazanır ama dizi bittiği gibi de ilgi biter. UNESCO ve Bursa kenti Hamburger, show, TV, alışveriş merkezi odaklı insanlar için de tarihi değerleri korumak zorunda. İşin zorluğu bu noktada başlıyor. Hanlar Bölgesi’nin Çakırhamam’a yakın ucunda Pirinç Han’ı yer alır . Pirinç Hanı’nın hemen yanı Zafer Plaza adlı bir AVM. Belki tarihin ilk büyük alışveriş ve ticaret merkezi olan Hanlar Bölgesi, işte o noktada bugünün davranış biçimi, mimarisi, günlük yaşam alışkanlıkları ile yan yana geliyor. İşte o noktada ekonomi tarihi bugüne, dar bir sokak mesafesinde yakınlaşıyor. Hanlardan AVM olur mu sorusunun yanıtı, burada karşımıza çıkıyor. Belki olmaz ama hanların hemen dibinde AVM iyi de iş yapıyor…
              
   Hanlar Bölgesi’ndeki Değişim
  
Hanlar Bölgesi’ni incelediğimizde Bursa’nın genelinde gözlenen bir olguyu bu bölgede de görüyoruz. Bursa’da
İzmir Yolu ve Mudanya yönüne doğru daha yüksek gelir grupları, Ankara Yolu yönüne doğru ise daha düşük gelir
grupları yer alır. Hanlar Bölgesi’nde de Çakırhamam-Tophane yönüne doğru göreli olarak kuyumcular, çeyiz
dükkanları yer almakta buna karşılık Hanlar Bölgesi’nin Yıldırım’a yönelen diğer ucunda ise göreli olarak daha
alçakgönüllü, daha ucuz ürünler satan dükkanlar yer almakta. Bu olgu, bölge için yapılacak yeni önerilerde göz önüne alınmalıdır.
   Bursa’daki eski Kapalıçarşı ile bugünkü Kapalıçarşı birbirinden çok farklı. Bugünkü Kapalıçarşı artık tam anlamıyla bir Kuyumcular Çarşısı olmuş durumda. Bakırcılar Çarşısı’ndan girip Açık Çarşı’nın sonuna kadar gittiğimizde şunu açık bir şekilde görebiliriz. Bakırcılar Çarşısı’nın sadece adında bakır kalmıştır. Bu çarşıda çeyizlik eşya ve bebe giyimi satılır olmuştur. Bakırcılar Çarşısı’nın devamında çok sayıda kuyumcu dükkanı yer alır. Ardından Açık Çarşı’da ise göreli olarak daha ucuz giysiler ve ayakkabı satılmaktadır. Özet olarak Hanlar Bölgesi bir iki istisnanın dışında (Kuyumcular ve Koza Han gibi) göreli olarak ucuz ürünlerin satıldığı bir bölgedir. Eskiden bu bölgede et dönerli sandviç satılırken şimdi tavuk dönerli sandviç satılmaktadır. Yine bir iki istisnanın dışında (Çiçek Izgara bunlardan biridir) bu bölgede yeme-içme konusunda hizmet veren mekanlar bize ne eskiyi hatırlatmakta ne de yeni ile ilgili ipuçları sunmaktadır. Bu bölgedeki yapılar tarihi ve eskidir ama bu bölgede gezen ve iş yapanların genelde bu tarih ile pek bir ilişkileri yoktur. Kısaca Hanlar Bölgesi, içinde ipek ve baharatın olmadığı (baharat için elbette Duraner gibi bir iki istisna olabilir) kuyum işi dışında ucuz eşyaların satıldığı bir bölgeye dönüşmüştür. Bu cümleye doğal olarak, kentlerin merkezden çöktükleri görüşünü de ekleyebiliriz. Bölgenin Yıldırım yönündeki ucunda 80’li yılların sonuna kadar ancak müzelerde görebileceğimiz türden üretim örnekleri vardı. Bu satırların yazarı, o yıllarda inanılmaz ölçüde ilkel bir tezgahta üretim yapan bir mutafçı ile mutaf üretimi (at kılından heybe ve yol yaygısı üretimi) konusunda söyleşi yapma şansını yakalamıştı. Şimdi ne mutafçı kaldı, ne de Bakırcılar Çarşısı’nda bakırcı. Pamuk atıcıdan yorgancıya, mutafçıdan bakırcıya, okumacıdan terziye bu bölgenin eski sahiplerini gösteri açmalı da olsa bu bölgede görmek en azından insanlara tarihi anımsatacaktır.

   İletişim
  
Bursa gereğinden fazla alçakgönüllüdür. Geçmişten günümüze kendini övmenin gereğine inanmaz. Ama o eski günlerden bu yana çok şey değişmiştir. Bursa’ya zamanında kaplıcalar ve kebap yemek için gelen o insanlar yaşlanmış, onların çocukları da, “Bursa’da ne var?” diye sormaya başlamıştır. Bursa hem ülke içine hem de dışına kendini anlatmak zorundadır. Çok doğru Cumalıkızık 600 yılı aşkın bir tarihe sahip bir köydür. Ama bu yeterli değil. İnsanları oraya bir TV dizisi çevrilmeden de çekebilmenin yolları üstüne kafa yormak gerekir. Orada reçel, erişte ve tarhana satılması bir farklılık oluşturmuyor, köy sahip olduğu değeri anlatmayı bir yana bırakmış tarhana satmakla uğraşıyor. Bursa Kent Müzesi’nden çok güzel bir gelinlik sergisi ve serginin katalogu yapıldı. İyi de bu iş için İstanbul’dan veya yurt dışından bir iki moda editörü bu sergiye davet edilerek işin iletişimi yapıldı mı? Geçmişten günümüze biz bu konularda hep takılıyoruz. İletişim konusunda tuhaf bir beceriksizliğimiz var.

   Öneriler
  
Bursa’ya yeni düşler gördürmeyi planlarken İstanbul’u, Bursa ve yakın çevresinde yaşayanları göz önüne almayı unutmamalıyız. Hanlar Bölgesi inanılmaz bir öyküdür. Ama biz bu öyküyü anlatmasını bilmiyoruz. İletişim
bu konunun en önemli ayaklarından biri ama biz bunu hep es geçip başka boyutlarla ilgileniyoruz. Pirinç Han’ının
geçmişte kaç yılda restore edildiğine bakarsak, elbette koruma ile ilgili önemli sorunlarımız var. Ancak, “yaşatma”nın da en az koruma kadar önemli olduğuna inanmalıyız. En azından bu bölgenin koruma ve yaşatma anlamında çok ayrıntılı projeleri hak ettiğinin farkında olmalıyız.

                                               Kaynak: Bursa'da Zaman dergisi, sayı 4(ekim 2012): 76-79

Bu sitenin son güncelleştirilme tarihi 24/04/18