AT PAZARI – FAZLULLAHPAŞA
 İVAZPAŞA



Bursa'nın Tarihi

Osmanlı Döneminde Bursa'nın Tarihi




 

 

                                                      Dr. Doğan Yavaş      

                            

Coğrafî açıdan gayet güzel bir mevkîde kurulmuş olan Bursa, Uludağ’dan dolayı bol suya, ovasından dolayı da verimli ve 1. sınıf tarım arazilerine sahipse de, maalesef 1. dereceden de deprem bölgesinde yer almaktadır. Bu yüzden tarih içinde pek çok yer sarsıntısıyla yüz yüze gelmiş ve önemli yıkımlara uğramıştır. İrili-ufaklı bu depremlerden en şiddetlileri 1674, 1705, 1754 ve 1855 senelerinde meydana gelenlerdir. Özellikle 1855 yılında meydana gelen ve tarihe “Kıyâmet-i Suğr⠖ Küçük Kıyamet” olarak geçmiş olan son büyük deprem Bursa’yı ve çevresini yerle bir etmiş, yıkılan binaların enkazından yollar kapanmış, yangınlar çıkmış ve pek çok mal ve can kaybı olmuştur. Başbakanlık Osmanlı Arşivleri Genel Müdürlüğü’nde bulunan ve bu büyük Bursa depreminden sonra yapılan keşiflerin ve tutulan raporların incelenmesi sonucunda, bu depremde meydana gelen eski eser kaybının büyüklüğü de ortaya çıkmaktadır. Yüz elliye yakın cami, mescit, medrese, sıbyan mektebi, çarşı ve han yerle bir olmuş, yakınlarını ve evlerini kaybeden vatandaşların yaralarının sarılması için İstanbul’dan aynî ve nakdî yardım gönderilmiştir.
    Bursa’da kaybolup da günümüze gelmeyen birçok tarihi yapı arasında At Pazarı Mescidi de vardır. At Pazarı Mescidi: Bursa’da At Pazarı ilk olarak, şimdiki Orhan Camii ve Külliyesi’nin bulunduğu alanda kurulmuştu, daha sonra bu külliye inşa edilince de Kanberler Mahallesi civarına taşınmış ve bu bölgeye At Pazarı denilmişti. Buradaki mescidi, Çelebi Mehmed’in kızı Selçuk Hatun ile İsfendiyaroğlu İbrahim Bey’in kızları olan Hatice Hanım Sultan ve kocası Mahmud Çelebi inşa ettirmiştir. Ancak bir sicil kaydında yer alan "…Amma asılda bu mescidi Hz. Emir hatunu bina edip harap oldukça ehl-i hayır meremmet edip şimdiye kadar birkaç defa tamir edilmiştir" ibaresinden, bundan önce bu camiyi Emir Sultan’ın hanımı ve Yıldırım Bayezid'in kızı Hundi Hatun'un yaptırdığı anlaşılmaktadır. Tek kubbeli bir yapıdır, 1940’lı yıllarda dökümhane olarak kullanılmaktaydı. Hatice Hatun Mescidi de denilmektedir. Bu civarda bir de Dayıoğlu (At Pazarı) Hamamı vardır. Emir Sultan Vakfı olan yapı, bazı kaynaklarda Sürmeli hamam olarak da geçmektedir. Duvarlarda moloz taş ve tuğla işçilik görülür. Çifte hamam olan binanın her iki bölümü de bir birinin aynısıdır. Soğukluk kısımları tromplu, halvetler ise pandantifli kubbelidir. Hakkında fazla tarihi belge olmayan binanın Emir Sultan vakfı olduğu düşünülerek 15. yüzyıl ilk çeyreğine ait olduğu söylenebilir. Fazlullah Paşa Camisi: Emir Sultan’da Dokuz Serviler Sokağında idi. Fazlullah Paşa 2. Murad devri vezirlerindendir.1915 tarihinde ayakta olduğunu bildiğimiz ahşap çatılı ve minaresiz yapıdan günümüze hiçbir eser kalmamıştır. Oldukça küçük ölçüde olan mescid, tuğla ve kesme taştan inşa edilmişti, ev olarak kullanılmaktadır. İvazpaşa Camii: Cumhuriyet Caddesi’nden Ulucami’ye çıkan yol üzerindedir. İmadiye veya Tavuk Pazarı Camii de denir. Aslında cami, medrese ve mektepten oluşmaktaydı bugün sadece camisi kalmıştır. Hem Yeşil Külliye’nin mimarı ve hem de iyi bir asker olan Hacı İvaz paşa tarafından yaptırılmış olan yatık dikdörtgen planlı yapı, 1855 depreminde çok zarar görmüş ve 1860 yılında ahşap çatılı ve kiremit örtülü olarak onarılmıştı. Şu satırlar deprem raporundan alınmıştır: “Tavukpazarı Câmi-i Şerîfi’nin kubbesi ve dıvarları şakk olub minâresinin dahî şerefesi yıkılub ve gövdesi şakk oldığından ta’mîr kabul itmeyeceği ve medresesinin hücrelerinin ana dıvarları zedelendiği ve havlı dıvarları dahî kezâlik harâb oldığı”, medrese ve mektep onarılmamış ve yok olup gitmiştir. Bu tarihten yaklaşık bir asır sonra 1957 yılında çıkan büyük çarşı yangınında cami tamamen yanarak harap olunca, 1967 senesinde bir hayırsever tarafından yeni baştan ve asıl yapısına yakın ölçülerde, yine dikdörtgen plan şemasında inşa edilmiştir. Kubbe ile örtülü yan yana iki tane kare mekân şeklinde olan yapı bu haliyle Oruç Bey ve Abdal camilerinin plan şemalarına benzer. 1990’lı yıllarda esaslı bir tamir görmüş ve bir sıra kesme taş ve tuğladan olarak onarılmıştır. Minaresinin de kaidesi taş, gövdesi ise tuğladır. Günümüze gelmeyen medresenin on dört hücreli, iki sofalı ve bir dershaneli yapı olduğu vakfiyesinden anlaşılmaktadır. Kayıtlarda “Düsturul mufahham Ebul Berekât İmadüd Devletü ved din el-Hac İvaz Paşa” olarak geçmesi bu caminin İmadiye şeklinde de anılmasına yol açmıştır. Hacı İvaz Paşa bu cami, medrese ve mektep için beş başçı dükkânı ile karşısında dükkânlar, yirmi üç tane daha dükkân, bir boyacı dükkânı, seksen dükkândan oluşan İvaz Paşa Çarşısı, bir ahır, medrese yakınında evler, ayrıca sekiz tane daha ev ile birlikte İnegöl’de Yiğit Lala Çiftliği ve bir çok arazi ve mezrayı vakfetmiştir. Çok hayırsever bir insan olan İvaz Paşa’nın bundan başka birçok eserleri de vardır, kardeşi Çerağ Bey’in de Suriçi’nde bir cami yaptırdığını daha önce yazmıştık.

                                                        (Kaynak: Bursa Hayat gazetesi- 14.6.2011)