GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE
             ALTIPARMAK CADDESİ

Bursa'da Sosyal Hayat

Bir Binanın Bin Bir Yüzü

Altıparmak Meydanı?

   
                                                                           Feyza AKSOY, Y. Restoratör Mimar

    Altıparmak Mahallesi ismine 1509 yılındaki sicillerde rastlanmaktadır. Altıparmak isminin mahalleye, burada yaşayan Abdullah Çelebibin El-hacc Mehmed isimli, Altıparmak diye meşhur olan birinden geldiği sicillere dayanarak ileri sürülmektedir (Köseoğlu. S. 9; Kepecioğlu. Sf:6). Mahalledeki hane sayısı 1521 yılında 25 iken, 1573 yılında 75 olarak kaydedilmiştir (Dostoğlu s.374).
    Birbirinden ayrı ve uzak olan mahallelerin arası, Cumhuriyet dönemine kadar tam anlamıyla doldurulamamıştır. 1855 yılında meydana gelen ve büyük yıkıma neden olan deprem sonrası kentin durumunu belgelemek amacıyla kadastrocu Suphi Bey yönetimindeki ekibin 1862 yılında hazırladığı 1/1600 ölçekli haritada Kuruçeşme Mahallesi ve Çekirge Mahallesi’ne giden yol görülmektedir. Çakır Hamam’ından başlayıp Hisar Bölgesinin kuzeyinden Kuruçeşme Mahallesi’nin içinden dolaşarak Muradiye Külliyesi’ne ulaşan Muradiye Caddesi, günümüz Altıparmak Meydanı’ndan başlayıp Çekirge’ye ulaşan Yağcılar Pınarı Caddesi ile birleşmiştir. Bu dönemde, Muradiye Caddesi’nin kuzeyinde, bahçeler ve organik sokaklar üzerinde az sayıda konutun, Yağcılar Pınarı Caddesi’nin kuzeyinde ise tamamen tarlaların yer aldığı görülmektedir.
           
                                               1890'larda Altıparmak

    Çekirge kaplıcalarına tedavi ve gezmek için gelenlerin artmasıyla, 19. yüzyıldan itibaren büyük konaklar ve turistlere yönelik hamamlı oteller yapılmıştır (Kaplanoğlu. Sf:10). Göçlerle nüfusun artması, ipek fabrikalarının kurulması, kaplıcalara gelenlerin ve araba kullanımının artışı ile karayollarında iyileştirme gerekli olmuştur (Günaydın, Kaplanoğlu. 175). Bu ihtiyaçlar doğrultusunda, Ahmet Vefik Paşa, Bursa’da valilik yaptığı dönemde (1879-1882), deprem sebebiyle hasar gören Bursa’yı bir bakıma yeniden inşa ettirmiştir. Vali, Bursa’daki görevleri sırasında Fransa deneyiminden etkilenmiş, geniş ve yeni caddeler açtırmıştır. Bursa’da başlayan kentsel dokudaki değişimler daha sonraki valiler döneminde de devam etmiştir (Dostoğlu, 336). Altıparmak Caddesi, Vali Reşid Mümtaz Paşa döneminde, Çatalfırın semtindeki, Şehabettin Paşa Cami önünden, Altıparmak Meydanı’na uzanan aks şeklinde 1903-1906 yıllarında açılmıştır.
    Mevcut organik dokunun aksine geniş ve doğrusal olarak düzenlenen yeni caddelerle birlikte, yeni kurulan mahalleler de ızgara planlı olarak, birbirini dik kesen sokaklar şeklinde düzenlenmiştir (Dörtok Abacı, sf.114). 1924 yılında hazırlanmış olan haritada cadde ve ızgara planlı mahalleler görülmektedir. Doğrusal olarak açılan yeni caddeler, mevcut yerleşim yerlerinin içinden geçerken bazı anıtsal ve sivil yapıların yıkılmasına neden olmuştur. Örneğin, Veled-i Kazzaz Mahallesindeki, Molla Fenari’nin ailesinden olan Ali Paşa’nın yaptırdığı, Çömlekçiler hamamının Altıparmak Caddesi’nin açılması sırasında yıkıldığı ifade edilmektedir (Ergenç. Sf: 95).
         

    1938 yılına ait hava fotoğrafında, Altıparmak Caddesi’nin açılmasının ardından kuzey tarafında yola cepheli, arkalarında bahçeleri bulunan çoğunluğu bitişik nizamda sıralanmış konutların inşa edildiği görülmektedir. Güney tarafında ise Kuruçeşme mahallesinin konutları, İpek Fabrikası ve günümüzde yıkılmış olan Sigorta binasının yerinde, bir dönem otel olarak kullanıldığı bilinen yapı bulunmaktadır.
1940’lı yılların sonunda, Tophane’den çekilmiş olan fotoğrafta, solda Kuruçeşme Mahallesiyle, cadde üzerinde sıralanmış olan iki üç katlı, üst katları cumbalı konutlar yer almaktadır. Aynı fotoğrafta İpek fabrikası ile günümüzde kaymakamlık binası olarak kullanılan, 1948 yılında Vali Haşim İşcan tarafından yaptırılmış olan Altıparmak İlkokulu binası da görülmektedir.
           

    Kaymakamlık binasından çekilmiş olan bir fotoğrafta bahçe içerisinde iki üç katlı, cumbalı, konak niteliğinde ahşap konutların sıralandığı görülmektedir. Açıldığı döneme göre oldukça geniş olan Cadde’nin ortasında geniş bir refüj bırakılarak ağaçlandırılmıştır. Bahçeli konakların dışındaki konutlar, dar parseller üzerinde bitişik nizamda sıralanmış, cepheleri caddeye dayanmıştır. Bina cepheleriyle ilgili dikkat çeken bir özellik de pencerelerde ahşap panjurların bulunmasıdır. Ayrık nizamda inşa edilmiş olan konutlarda kırma çatı yapılmış, cumbaların üzerinde üçgen alınlıklar oluşturulmuştur. Bitişik yapılar ise iki yöne eğimli beşik çatı ile örtülmüştür .
    Altıparmak Caddesi üzerinde, günümüze ulaşamayan köşklerin de bulunduğu fotoğraflardan görülmektedir. Yıkılmış olan Sigorta binasının yerinde, bir dönem otel olarak kullanılmış olan yapı ile Yağcı Cemal Bey Köşkü bunlardandır . Stadyumdan çekilmiş olan bir fotoğrafta bu iki yapı birlikte görülebilmektedir . Yağcı Cemal Bey Köşkü geniş bir bahçe içerisinde dört kat olarak inşa edilmiştir . Özenli bir ahşap işçiliği ve karkas sistemle inşa edilmiş olan yapının cephesinde ahşap kaplama yapılmıştır. Altıparmak Caddesi üzerindeki konutlar da 20. Yüzyıl başında yapıldığı için daha eski mahallelerdeki evlerin aksine zemin katlarda da üst katlar ile aynı sayı ve boyutlarda pencerelerin açıldığı, yapıların sokakla bütünleştiği görülmektedir.
    Nüfus artışıyla birlikte konut yoğunluğu artmış, 2-3 katlı geleneksel konutlar yıkılarak yerine çok sayıda aileyi barındıran apartmanlar yapılmaya başlanmıştır. Altıparmak Caddesi’nde de bu değişim gözlenir. Tophane’den çekilmiş olan bir fotoğrafta, betonarme, 4 katlı apartmanların yapılmaya başlandığı görülmektedir. Günümüzde cadde üzerinde geleneksel konut kalmamış, hepsinin yerine zemin katları dükkan, üst katları iş yeri veya konut olarak kullanılan apartmanlar yapılmıştır. Günümüze, Cadde üzerinde, 1497 yılında Karamanlı Mehmet oğlu Mehmet Çelebi tarafından yaptırılmış olan Şehabettin Paşa Cami, Altıparmak, Cemal Nadir ve Haşim İşcan Caddelerinin kesişiminde kalan Veled-i Saray Camileri ile yine bu bölgede birkaç ahşap sivil mimarlık örneği yapı ulaşabilmiştir. Mahallenin geleneksel konut dokusu halen, güney yönünde uzanan sokaklarda, Kuruçeşme Mahallesi’nde görülebilmektedir.

Kaynakça
-Feyza Aksoy, 2011, 17. ve 18. yy. Bursa Evleri Yapı Çözümlemesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, MSGSÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
-Neslihan Dostoğlu
          2001, Osmanlı Döneminde Bursa: 19. Yüzyıl Ortalarından 20. Yüzyıla Bursa Fotoğrafları,   AKMED, Antalya.
           2009, Modernleşme Döneminde Bursa’daki Kentsel Gelişme. Osmanlı Modernleşmesi ve Bursa Sempozyum Kitabı (10-11 Nisan 2009), Osmangazi Belediyesi Yayınları, Bursa.
-Zeynep Dörtok Abacı, 2005, Modernleşme Sürecinde Bursa Kenti’nin Mekansal ve Sosyal Değişimi (1860-1910), Yayınlanmamış Doktora Tezi, U.Ü Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
-Özer Ergenç, 2006. XVI. Yüzyılın Sonlarında Bursa, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara
-Ruşen Günaydın ve, Raif Kaplanoğlu, 2000, Seyahatnamelerde Bursa, Bursa Ticaret Borsası Yayınları, Bursa
-Nilüfer Alkan Günay, 2009, Modernleşme Dönemi Bursa’sında Ulaşımdaki Gelişmeler, Osmanlı Modernleşmesi ve Bursa Sempozyum Kitabı (10-11 Nisan 2009). Osmangazi Belediyesi Yayınları, Bursa
-Raif Kaplanoğlu, 2007, Geçmişten Günümüze Çekirge Semti, Bizim Mahalle Bursa Çekirge Semti, Osmangazi Belediyesi Yayınları, Bursa
-Kamil Kepecioğlu, Bursa Kütüğü, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Bursa
-Neşet Köseoğlu, 1946, Tarihte Bursa Mahalleleri, Bursa

http://bursadazamandergisi.com/makaleler/gecmisten-gunumuze-altiparmak-caddesi-1165.html
‘den kısaltarak alınmıştır
.
     

Bu sitenin son güncelleştirilme tarihi 07/04/17